هنر كتابت و تندنويسى در قرون وسطا قبل از پيدايش و اشاعهء صنعت چاپ كتّاب و تندنويسان از اين طريق امرار معاش مىكردند ، چنان كه « عبد الجبار بن محمد بن احمد خوارى » از مردم‌خوار بيهق ( متولد به سال 445 كه در شعبان 536 درگذشته است ) بسيار سريع القلم بود . اين مرد پركار كه شاگرد امام الحرمين و از معاصران امام محمد غزالى بود ، از راه كتابت گذران مىكرد ، كتاب مذهب كبير را كه به نوشتهء طبقات الشافعيّه ابن سبكى ( ج 4 ص 243 ) نام ديگرى است كه از كتاب النّهايه تاليف ابو المعالى جوينى ، بيش از بيست مرتبه براى مردم نوشت و اجرت گرفت . « 1 » » ديگر از كاتبان ، ورّاقان و نويسندگان نامدار عالم اسلام چنان كه اشاره كرديم ابو الفرج ابن الندّيم نويسنده كتاب معروف الفهرست است ، اين شاهكار فرهنگى در حقيقت گنجينه‌يى است شامل تمام كتب تاليف‌شده و منقوله در جهان اسلامى از آغاز تا اواخر قرن چهارم هجرى « در هر علم و در هر فن و شرح مؤلفين و نقله و بسى فوايد ديگر ، چون تفصيل اديان و مذاهب و ملل و نحل گذشته . . . بزرگترين فايده اين كتاب در زنده ماندن نام آن كتب است . . . « 2 » » محمد عوفى در جوامع الحكايات مىنويسد : « ورّاقى بود در زمين مغرب كه به حسن خط و سرعت كتابت ، موصوف بود ( 1 - 86 ) . منوچهرى نيز از گروه ورّاقان ياد كرده است : مرا بر عاشقان داده يكى منشور سالارى * كه طومارش رخ زرد است و مژگانست ورّاقش

--> ( 1 ) . جلال همائى : غزالىنامه ، ج 2 ، ص 316 . ( 2 ) . علىاكبر دهخدا ، لغت‌نامه « آ - ابو سعه » ص 357 .